สังเวชนียสถาน 4 ตำบล

อาณาบริเวณรอบองค์พระศรีศากยทศพลญาณ ประธานพุทธมณฑลสุทรรศน์ เป็นลานวงกลมรัศมี 400 เมตร มีทางเท้าเป็นเส้นรอบวงและรัศมีแบ่งพื้นที่ด้านซ้ายด้านขวา และด้านหลังขององค์พระพุทธรูปเป็น 4 ส่วน เพื่อก่อสร้าง สถานที่จำลองสังเวชนียสถาน 4 ตำบล คือ สถานที่จำลองที่ ตรัสรู้, ปฐมเทศนา, ประสูติ และปรินิพพาน เรียงตามลำดับ ให้สอดคล้องกับแผนที่ทิศทางในพุทธประวัติ ดังนี้
สถานที่ประสูติ
สถานที่ตรัสรู้
สถานที่ปฐมเทศนา
สถานที่ปรินิพพาน
อยู่ในบริเวณด้านทิศตะวันตกเฉียงเหนือ
อยู่ในบริเวณด้านทิศใต้
อยู่ในบริเวณด้านทิศตะวันตกเฉียงเหนือ
อยู่ในบริเวณด้านทิศเหนือ
ส่วนพื้นที่ด้านหน้าขององค์พระพุทธรูป หรือด้านทิศตะวันออกนั้น สร้างเป็นวิหารพุทธมณฑล

การออกแบบรูปลักษณ์ สังเวชนียสถาน 4 ตำบล

ตามพุทธประวัติ สังเวชนียสถาน 4 ตำบล คือ สถานที่ประสูติ ตรัสรู้ ปฐมเทศนา และปรินิพพานของพระสัมมา สัมพุทธเจ้า ในประเทศอินเดียครั้งพุทธกาล ทรงเป็นพระโอรสของ พระเจ้าสุทโธทนะ ผู้ครองนครกบิลพัสดุ์ ประสูติที่ลุมพินีวัน ชายแดนระหว่างนครกบิลพัสดุ์กับนครเทวทหะ ได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพระชนมายุได้ 35 พรรษา ที่ใต้ต้นพระศรี มหาโพธิ์ ณ ตำบลอุรุเวลาเสนานิคม (พุทธคยา) จากนั้นจึงเสด็จไปแสดงปฐมเทศนาโปรดปัญจวัคคีย์ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน แขวงเมืองพาราณสี ได้เสด็จเทศนาประกาศพระพุทธศาสนาในสถานที่ต่าง ๆ เป็นเวลา 45 พรรษา จึงเสด็จดับขันธปรินิพพาน เมื่อพระชนมายุได้ 80 พรรษา ที่สาลวนอุทยานของมัลลกษัตริย์แห่งนครกุสินารา
กรมศิลปากรได้มอบหมายให้ นาย พิชัย นิรันต์ เป็นผู้ออกแบบรูปลักษณ์สำหรับสังเวชนียสถานทั้ง 4 ตำบล ตามลำดับ รูปสัญลักษณ์ที่ออกแบบไว้ ดังนี้
สถานที่บริเวณประสูติ ใช้สัญลักษณ์เป็นรูปดอกบัว 7 ดอก
สถานที่บริเวณตรัสรู้ ใช้สัญลักษณ์เป็นแท่นโพธิลัลลังก์
สถานที่บริเวณปฐมเทศนา ใช้สัญลักษณ์เป็นเป็นธรรมจักร พร้อมด้วยสัญลักษณ์รูปแท่นที่นั่งของปัญจวัคย์ทั้งห้า
สถานที่บริเวณปรินิพพาน ใช้สัญลักษณ์เป็นแท่นไสยาสน์ และสัญลักษณ์รูปแท่นที่นั่งของพระอานนท์
โดยมีรายละเอียด ดังนี้
หินสัญลักษณ์ตำบลประสูติ ออกแบบเป็นรูปดอกบัว 7 ดอก ตามคติ ซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณ วโรรส ทรงอรรถาธิบายไว้ว่า หมายถึง เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะทรงตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ได้ทรงประกาศพระธรรม ไปในแคว้นทั้งเจ็ด คือ แคว้นกาสีกับโกศล แคว้นมคธกับอังคะ แคว้นสักกะ แคว้นวัชชี แคว้นมัลละ แคว้นวังสะ และแคว้นกุรุ รูปดอกบัวนี้ได้จำลองแบบบัวสัตตบงกชกลางดอกบัวแต่ละดอกแกะสลักเป็นลายนูนรูปพระพุทธบาท จัดเรียงเป็นวงกลม 6 ดอก หันปลายพระบาทออกด้านนอก ส่วนดอกที่ 7 วางอยู่ตรงกลางหันปลายพระบทไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ
หินสัญลักษณ์ตำบลตรัสรู้ ออกแบบเป็นรูปโพธิบัลลังก์ อันเป็นสัญลักษณ์ของปางตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในพระอริยสัจ 4 คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค และปฏิจจสมุปบาท ซึ่งเป็นธรรมะที่สำคัญ ถือเป็นหัวใจของพระพุทธศาสนา โดยใช้หินแกรนิตจำนวน 4 ก้อน แกะสลักให้เป็นลายต่อเนื่องกัน ด้านข้างบนแกะสลักเป็นลายบัวคว่ำบัวหงาย ช่วงล่างเป็น ฐานปัทย์ ด้านบนของหินสัญลักษณ์แกะสลักเป็นลายนูนรูปดอกบัว
หินสัญลักษณ์ตำบลปฐมเทศนา ออกแบบเป็นรูปธรรมจักร อันเป็นสัญลักษณ์ของปางปฐมเทศนา ซึ่งพระสัมมา สัมพุทธเจ้าได้เทศนาโปรดปัญจวัคคีย์ พระอรหันต์สาวกรุ่นแรกของพระองค์รวม 5 รูป ด้วยธรรมจักรกัปปวัตนสูตร หินสัญลักษณ์รูปธรรมจักรมีซี่กง จำนวน 32 ซี่ ที่ซี่กงนี้แกะสลักเป็นลายดอกไม้ ริมขอบเป็นลายเปลวลักษณะลูกไฟ ดุมธรรมจักรเป็นรูปทรงกลมลูกแก้วแกะสลักลายเส้นลวด ติดตั้งบนแท่นฐานบัวสำหรับหินสัญลักษณ์รูปแท่นที่นั่งของ ปัญจวัคย์ทั้งห้า ซึ่งแกะสลักเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าสำหรับด้านบนของหิน ก้อนหนึ่งแกะสลักเป็นลายรูปนูนดอกบัวบาน เป็น สัญลักษณ์แทนพระโกณฑัญญะ ส่วนอีก 4 ก้อนแกะสลักเป็นลายนูนรูปดอกบัวตูมสัญลักษณ์แทนพระวัปปะ พระภัททิยะ พระมหานามะ และพระอัสสชิ
หินสัญลักษณ์ตำบลปรินิพพาน ออกแบบเป็นรูปแท่นไสยาสน์ อันเป็นสัญลักษณ์ของปางเสด็จดับขันธปรินิพพาน และรูปสัญลักษณ์ของพระอานนท์ แท่นไสยาสน์นั้นใช้หินแกรนิต 3 ก้อน วางเรียงกันแกะสลักลายให้ต่อเนื่องกัน ลักษณะเป็น ฐานปัทม์แกะสลักลายนูนเป็นลายบัวคว่ำบัวหงายประกอบหน้ากระดาน เส้นลวดท้องไม้ ด้านบนของหินแกะสลักเป็นผ้าทิพย์ คลุมอยู่แท่นทิ้งชาย บนผ้าทิพย์แกะสลักเป็นลายนูนรูปดอกบัว 3 ดอก เรียงกัน
หินสัญลักษณ์พระอานนท์ ออกแบบเป็นแท่นที่นั่งรูปสี่เหลี่ยม ลักษณะเป็นฐานปัทม์ ด้านบนแกะสลักลายนูนรูป ดอกบัวบาน แท่นรูปสัญลักษณ์พระอานนท์นี้ตั้งอยู่ด้านทิศตะวันตกของแท่นไสยาสน์ ค่อนไปทางปลายแท่น
Information
: Tourism Authority of Thailand Tourist Service Center
: Hotel & Resorts in Nakhon Pathom Province


1